چشم در برابر چشم، جنایت است يا عدالت؟

سالهاست که انگار شنیدن خبر پاشیدن اسید توسط یک پسر به ظاهر عاشق بر سر و صورت دختران به امری طبیعی و تكراري تبدیل شده. متاسفانه در همه این سالها عادت کرده‌ایم چند روزی را خواننده صفحه حوادث روزنامه‌ها باشيم و يا بيننده و شنونده چند کارشناس محترم که طبق معمول مشغول بررسی و ریشه‌یابی این قبیل جنایات هستند، اما جنايت و اسيدپاشي همچنان قرباني مي‌گيرد.

احتمالا در روزهاي گذشته خبرهای مربوط به خانم «آمنه بهرامی» را شنیده‌اید. همان دختر دانشجویی که ناجوانمردانه قربانی کینه‌های خواستگاری شد که اسید بر صورتش پاشید و او را برای همیشه از نعمت بینایی محروم کرد. و نه تنها بینایی، بلکه جوانی و زندگی و آینده اش را هم از او گرفت. چند روز پیش بنا به تقاضای قربانی و نیز رای قاضی دادگاه، برای متهم این پرونده حکم قصاص چشم صادر شد.

این چند روزه فرصتي شد تا به تعدادی از وبلاگهایی که درباره این ماجرا مطلب نوشته‌اند سر بزنم و مطالبشان را بخوانم. جالب اينجاست كه تعدادي از اين دوستان همچنان بر لزوم کار فرهنگی و زیربنایی تاکید می‌کنند، عده‌ای این حکم را مجازاتی سنگین و غیرعادلانه مي‌دانند و متاسفانه افرادی هم خیلی راحت نوشته‌اند که خشونت را نباید با خشونت پاسخ داد!

بعضي‌ها گفته‌اند كه گرفتن چشمان يك انسان ديگر چه فايده اي دارد و آيا با اين كار مي‌توان چشمان آن دختر را به او برگرداند؟ يكي نوشته قصاص يعني دو چشم كور ديگر! دوست عزيز ديگري هم از قول گاندي نوشته است كه «چشم در برابر چشم يعني كور كردن همه جهان!» ديگري نوشته كه «چشم در برابر چشم روش آدميزاد نيست!»

با خواندن عباراتي مشابه با اينها، چنين استنباط مي‌شود كه اين دوستان گويا اصلا با فلسفه مجازات و تنبیه و قوانین حقوقی و جزایی و شرعي و ديني آشنا نیستند. کاملا واضح است که آنها، مطالبشان را با تكيه بر احساسات نوشته و متاسفانه به سادگي تمام از كنار چنين جنايت‌هايي عبور كرده‌اند. وگرنه برخلاف اين مخالفت‌ها و با توجه به تكرار موارد اسيدپاشي در سالهاي گذشته، بيشتر كارشناسان و حقوق‌دانان خواهان تشديد مجازات مجرمان و جنايتكاران هستند.

اگر اين حرفم را حمل بر توهين نكنند، بايد بگويم كه ظاهرا بعضی از آدم‌ها بیشتر از آنکه نگران مظلوم، نگران جنایت و بطور اخص نگران «چشمان قربانی این جنایت» باشند، نگران چشم جانیان هستند! واضح‌تر بگویم؛ می‌گویند که قصاص ضد انسانی است، چرا؟ چون با اجرای قصاص حق حیات یک انسان را از او گرفته‌ایم. کدام انسان؟ کسی که خود حق حیات یک انسان دیگر را از او سلب کرده است. و باز مي‌گويند كه آيا با اجراي قصاص، حق كسي كه كشته شده يا صدمه‌اي بر او وارد شده از جنايتكاران گرفته مي‌شود؟ و درست همینجاست که بعضی ها دچار تناقض می شوند. چه كسي ادعا كرده كه با اجراي قصاص قرار است چشم و گوش و دهان و دندان كسي به او بازگردانده شود؟ و چه كسي گفته كه با اجراي قصاص، روح در بدن بي‌جان يك انسان كشته شده دميده مي‌شود؟ و اصلا مگر با مجازات های کمتر مانند دیه و زندان و شلاق، چشم آن خانم به او بر خواهد گشت؟ پس معلوم می شود که در اینجا شدت مجازات، کارکردهای دیگری دارد که تسکین دردهای قربانی و بازدارندگی مجرمان احتمالی فردا از جمله آنهاست.

نكته اساسي اینجاست که ما تحت تاثیر برخی مخالفت‌ها با قصاص و بر اساس توهمات خودساخته‌ای چون «احترام به حقوق بشر» كه البته غربي‌ها براي ما بافته‌اند، بیشتر نگران همه انواع بشر هستیم و در این میان کاری نداریم که مخالفتمان با قصاص شاید باعث افزایش مظلومیت عده‌ای نيز بشود. (كاري به اين ندارم كه همان غربي‌ها كه نگران اجراي قصاص و ساير احكام اسلامي و عدم رعايت حقوق بشر در كشورهاي اسلامي هستند، خودشان در ظرف مدت ده دقيقه با انواع و اقسام بمب و موشك و هواپيما، ده‌ها و صدها نفر را به خاك و خون مي‌كشند و نگران حقوق بشر هم نيستند!)

همچنين نمي‌دانيم كه مهم‎ترين كاركرد قصاص بعنوان يكي از انواع سه‏گانه مجازات در اسلام، پيشگيري از وقوع جرم و حفظ نظم و امنيت اجتماعي است. فلسفة قصاص از لحاظ فردی، رعایت حق فرد و احترام به خون و جان وی و از لحاظ اجتماعی، تأمین امنیت اجتماع و حذف یک فرد مزاحم از محیط جامعه است.

در حقيقت قصاص، ضامن حیات و ادامة بقا است، زیرا از بین بردن افراد مزاحم و خطرناک گاه بهترین وسیله برای رشد و تکامل اجتماع است. از این رو قصاص به عنوان غریزه در نهاد انسان قرار داده شده است. اصولاً حذف موجود خطرناک و مزاحم یک اصل عقلی است و نظام طب، کشاورزی ، دامداری و ‌… روی این اصل بنا شده است، زیرا می‌بینیم به خاطر حفظ بدن، عضو فاسد را قطع می‌کنند و یا به خاطر نمو گیاه، شاخه‌های مضر و مزاحم را می‌برند. در قصاص هم هدف، عدالت خواهی و حمایت از خون بی‌گناهان و پیش گیری از تکرار ظلم و ستم و قطع کردن عضو مزاحم جامعه می‌باشد. و درست به همين خاطر است كه در آیه 180 سورة‌ بقره مي‌خوانيم:«ولکم فی القصاص حیاهْْ یا اولی الالباب؛ برای شما در قصاص حیات و زندگی است ای صاحبان خرد»

فراموش نكنيم اگر حکم قصاص به هیچ وجه وجود نداشت، افراد سنگدل احساس امنیت می‌کردند، جان مردم بی‌گناه به خطر می‌افتاد و همانگونه که در کشورهایی که حکم قصاص به کلّی لغو شده، آمار قتل و جنایت به سرعت بالا رفته است. این حکم، از آن جهت که قاتل را قبل از اینکه دست به آدم‌کشی بزند، تا حد زیادی باز می‌دارد و فکر آدم کشی را از سرش بیرون می‌کند، مایه حیات خود قاتل نیز می‌باشد. و از سوی دیگر، ‌از بین بردن افراد مزاحم و خطرناک، گاه بهترین وسیله رشد و تکامل اجتماع است. بنابراین باید توجه داشت که هدف از قصاص، همانطور که قرآن تصریح می‌کند، حفظ حیات عمومی اجتماع و پیشگیری از تکرار قتل و جنایات است. مسلماً زندان نمی‌تواند اثر قابل توجهی داشته باشد به خصوص اگر حکم زندانی افراد، طبق معمول در معرض بخشودگی باشد، که در اینصورت جنایتکاران با فکری آسوده تر و خیالی راحت تر، دست به جنایت می زنند.

یکی از مواردی که باید به آن توجه داشتیه باشیم اینست که مساله قصاص به عنوان نهادی خصوصی در اسلام مطرح است، یعنی با رضایت فرد صدمه دیده می توان قصاص را در حق مجرم اجرا نکرد. درباره ضرورت های عقلی و منطقی قصاص و نیز مسائل و موارد متعدد پیرامون آن توجه شما را جلب می کنم به كتاب «فلسفه قصاص از ديدگاه اسلام» که از جهات مختلفی به این مساله پرداخته است. در بخشی از این کتاب مي‌خوانيم:

«بر اساس منابع اسلامى، مهم‏ترين كاركرد قصاص، پيش‏گيرى از وقوع جرم و حفظ نظم و امنيت اجتماعى است، اگرچه كاركردهاى ديگرى، مانند عدالت، تشفّى مجنى‏عليه يا اولياى او و تهذيب مجرم نيز در كنار آن تحقّق مى‏يابد و هيچ مجازات ديگرى نمى‏تواند مانند قصاص موجب كاهش جرايم جسمانى بشود. البته با وجود اين مجازات نيز ممكن است كسانى مرتكب جرايم جسمانى بشوند، ولى نسبت اين جرايم در جوامعى كه مجازات قصاص در آن‏ها وجود دارد، نسبت به جوامع ديگر بسيار پايين‏تر است و تنها با حذف اين مجازات از جوامعى كه با وجود اين مجازات جرايم جسمانى در آن‏ها وجود دارد مى‏توان كارآيى اين مجازات را اندازه‏گيرى كرد.

بدون ترديد جرايم عليه اشخاص، اعم از قتل، قطع عضو و ضرب و جرح، احساسات و عواطف مجنى‏عليه يا اولياى او را جريحه‏دار مى‏كند و آن‏ها را به مقابله و برخورد با جانى وادار مى‏نمايد. طبيعت انسان به گونه‏اى است كه در مقابل هر عملى كه منافى با خواسته‏ها و اميال و منافع او باشد، از خود عكس‏العمل نشان مى‏دهد و اين بخش از طبيعت انسانى كه اصطلاحاً قوه غضبيّه ناميده مى‏شود، در عين حال كه ضامن بقا و استمرار حيات انسان است، مى‏تواند در صورت طغيان و سركشى، آثار و نتايج سوئى را براى فرد و جامعه به دنبال داشته باشد. به همين دليل، يكى از برنامه‏هاى تربيتى اسلام، كنترل و تعديل اين قوّه و قرار دادن آن در محدوده عقل و شرع است كه در اين صورت اصطلاحاً به آن شجاعت اطلاق مى‏شود. براين اساس، وقتى يكى از جرايم عليه اشخاص اتفاق مى‏اُفتد، مجنى‏عليه يا اولياى او كه اين عمل را يك تهديد جدّى عليه منافع خود مى‏دانند، به مقابله بر مى‏خيزند و مى‏خواهند كه به‏هر صورت آن را پاسخ دهند و اين را حقّ خودمى‏دانند.

محروم نمودن مجنى‏عليه يا اولياى او از برخورد متقابل با جانى و صرفاً توصيه به صبر و گذشت كه نمونه‏اى از آن به شريعت عيسوى نسبت داده شده است، چيزى جز سرپوش گذاشتن ظاهرى بر احساسات جريحه‏دار شده آن‏ها و محروم نمودن آن‏ها از يك حق طبيعى نيست. البته اين به معناى آزاد گذاشتن انسان‏ها در اشباع نمودن بى حدّ و مرز احساسات انتقام‏جويانه نيست، بلكه بدين معنا است كه قانون‏گذار بايد به گونه‏اى حساب شده راه معقولى را براى خاموش نمودن اين احساسات يا اعمال نمودن منطقى آن‏ها ارائه نمايد. همان‏گونه كه محروم نمودن افراد از اعمال حق انتقام، ممكن است به طغيان احساسات انتقام‏جويانه منجر شود و نظم اجتماعى را مختل نمايد، آزاد گذاشتن آن‏ها در اعمال اين حق نيز همين نتيجه را به دنبال خواهد داشت. بنابراين، راه ميانه‏اى را بايد انتخاب كردكه در عين حال كه نظم و امنيت اجتماعى حفظ مى‏شود حقوق افراد نيز رعايت گردد.

نهاد قصاص از ديدگاه اسلام، يك نهاد خصوصى است؛ به اين معنا كه بدون خواست و اراده كسانى كه حق قصاص براى آن‏ها قرار داده شده است، قابل اجرا نيست، به ويژه كه تأكيد قانون‏گذار اسلام بر عدم انتخاب اين مجازات مى‏باشد و حتى الامكان سعى بر عدم اجراى آن دارد. در صورتى كه اگر تحقّق فلسفه قصاص در گرو اجراى اين مجازات بود، بايد تأكيد بر اجراى اين مجازات بشود، نه بر عدم اجرا.»

لينك‌هاي مرتبط:

• متن كامل دادگاه اسيد پاشي + عكس
• نتايج جستجوي اسيدپاشي
• راهكارهاي قانوني مجازات اسيدپاشي (روزنامه همشهري) «ملاحظه كنید كه نتیجه جرم اسیدپاشی، چقدر شبیه جرم افساد فی الارض است؛ چراكه بدیهی است به همان اندازه كه كسی با استفاده از اسلحه ایجاد هراس و ناامنی در جامعه می كند، آن كه اسید به روی صورت مردم می پاشید به مراتب فجیع تر عمل می كند»
  
• آيا قوانين اسيدپاشي بازدارنده‌اند؟ محمد مصطفايي (وكيل) «اگر بخواهيم قوانين كشورمان را در اين مورد مرور كنيم، خواهيم ديد كه خلاهاي بسياري وجود دارد و مجازات‌هاي در نظر گرفته شده با آنچه انجام مي‌شود، متناسب نيست و بايد مجازات‌هاي درنظر گرفته شده، تشديد شود، ولي متاسفانه مي‌بينيم كه با افزايش بي رويه اسيدپاشي، باز همان مجازات‌ها اعمال مي‌شود و هنوز با وجود نقص در قانون نسبت به اسيدپاشي، در خصوص تشديد مجازات اين جرم كه يكي از ضرورتها و نياز اجتماع است، تصميمي اتخاذ نشده است.»
• حيوان را كور كنيد (مهدا) « چه تضمینی وجود دارد که اگر صرفا مجازات قصاص اعمال شود٬ این حیوان به یک هیولای خطرناک تری تبدیل نشده و به جنایت های وحشتناک دیگری دست نزند؟ قصاص همراه با حبس ابد بهترین مجازات برای این حیوانات است. جناب قاضی٬ حکم شما بسیار کوچک بود»
• چشم در برابر چشم، سكوت براي چه؟ (حاجي كنزينگتون) «این سکوت (شاید تعمدی) وبلاگستان منو کنجکاو کرده که چرا؟ یعنی بعضی ها آچمز شدند؟ اگه حکمو تایید کنند، به تایید قصاص متهم می‌شن و اگه نکنند، به لیبرالیسم افراطی؟»
• چشم در برابر چشم به كجا ختم مي‌شود؟ (بامدادي) « چشم در برابر چشم همه‌ی جهان را کور می‌کند. (مهاتما گاندی) باشد دوستان، مخالف گاندی باشید، حرفی نیست و این حق شماست. ولی دست کم به جمله‌ی بالا «چند لحظه» فکر کنید. «احساساتی شدن+خشونت‌گرایی» به کجا ختم خواهد شد؟»
• چشم در برابر چشم روش آدميزاد نيست! (كمانگير) « کور کردن یک آدمیزاد به دلیل رفتار وحشیانه اش را پذیرفتنی نمی دانم. نه به این دلیل که او حق ِ داشتن چشمانش را دارد (یا ندارد)، که به این دلیل که خطی باید بر حیطه ی اختیارات آدمیزاد گذاشت.»
• قصاص يعني دو تا چشم ديگه (تلخ نوشته‌هاي مشهدي) « اگه عمل قصاص انجام بشه یعنی با اگاهی کامل یه نفر دیگه رو هم بدبخت کردیم و دوتا چشم بینا رو کور کردیم! و اگه انجام نشه پس چطوری بفهمه ندیدن یعنی چی؟»
• سه ماجراي منفور از سه جاي دنيا (زهرا اچ بي) «من معتقدم این پسره باید مجازات بشه اما نه با خشونت. توجه کنین کسی که اسیدپاشی میکنه مطمئنا نمیتونه آدم سالمی باشه، کاری که تا این حد تنفر توش هست، منطقا نمیتونه توسط یک آدمی که روانا سالمه رخ بده!»