براي فرزند تاريخ، علي شريعتي

«مردي كه غير مذهبي‌ها او را ناديده مي‌گرفتند، روحانيون او را سرزنش مي‌كردند و رژيم شاه او را مجازات كرد، اينك تا حدود زيادي «ولتر» و ايدئولوگ انقلاب 57 تلقي مي‌شود. گروه نخست او را كم‌اهميت مي‌دانست، دومي او را آدمي مزاحم مي‌شمرد و سومي او را ماركسيست اسلامي دردسر آفريني تلقي مي‌كرد كه مي‌بايست او را خاموش ساخت. به اين دلايل محبوبيت شريعتي در ايران از همه روشنفكران غيرمذهبي و مذهبي …بيشتر شده است.» اين عبارات را مهرزاد بروجردي در كتاب ارزشمند خود «روشنفكران ايران و غرب» و در معرفي دكتر شريعتي آورده است…

دكتر شريعتي هميشه برايم شخصيتي محبوب، دوست داشتني و تاثير گذار بود. اگرچه هرگز نتوانستم از نزديك سخنان دردمندانه‌اش را بشنوم، اما در لابلاي صفحات آثارش فرياد او را مي‌شنوم كه وجدان خفته ما را به بيداري فرا مي‌خواند. استاد عزيز ما، سالها پيش از اين به جرم عدالت‌خواهي، اعتراض و خشم و كينه انقلابي‌اش، توسط دستگاه جور خاموش شد، اما فريادش را هرگز نتوانستند خاموش كنند. چرا كه پس از سالها صداي او را مي‌توان شنيد كه فرياد مي‌زند:« کسانیکه تن به هر ذلتی می دهند تا زنده بمانند مرده های خاموش و پلید تاریخ‌اند وقتی در صحنه‌ی حق وباطل نیستی هر کجا خواهی باش ، چه به نماز ایستاده باشی چه به شراب ،هر دو یکی است»

 در زندگي مرحوم دكتر شريعتي يك نكته‌ هميشه براي من جالب بوده و هست، آنهم نوع مخالفتهايي است كه در دوره‌هاي مختلف با او وجود داشته. نام شريعتي چه در زمان حيات و چه بعد از شهادت، حساسيتهاي زيادي در جامعه برانگيخت. قبل از انقلاب عده‌اي او را بهايي، اسماعيلي و سني ‌ناميدند، در حاليكه در بخشهاي زيادي از آثار او دغدغه مذهب تشيع را مي‌شد ديد. عده‌اي حتي پارا از اين هم فراتر گذاشته و او را بخاطر مسائلي جزئي مانند تراشيدن ريش، كلاه بر سر گذاشتن، كراوات به گردن بستن، سخنراني از طريق بلندگو و حتي راه رفتن از خياباني كه نامش «پهلوي» بود مورد سرزنش قرار ‌دادند! … و جالب اينكه اين اتهام را همانهايي به او نسبت مي‌دادند كه در برابر دستگاه شاهنشاهي سكوت اختيار كرده بودند! البته اگر بخواهيم سابقه و ريشه اين انتقادات را بررسي كنيم بايد به ماجراي تشكيل «كانون نشر حقايق اسلامي» برگرديم كه محمد تقي شريعتي باعث و باني آن بود. محمد تقي شريعتي كه خود از روحانيون معروف مشهد به شمار مي‌آمد، در سال 1323با تشكيل كانون، مبارزه‌اي را عليه ماركسيسم و جريان احمد كسروي آغاز كرد تا مانع گرايش جوانان مسلمان به آنها شود. او و همكارانش در طول 20 سال توانستند بسياري از شاگردان دبيرستان‌ها و دانشجويان دانشگاهها و نيز تعدادي از روحانيون پيشرو را (از جمله آيت الله خامنه‌اي) به خود جلب كنند. راه و روش منحصر به فرد كانون در مبارزه و تاكيد بر اسلام مدرن و پويا و ستيزه‌جو و انقلابي، نه تنها آنها را با حكومت شاه و نيروهاي چپ درگير ساخت، بلكه حساسيت اعضاي محافظه‌كار حوزه علميه مشهد را هم برانگيخت. روحانيون سنتي حوزه كه چندان علاقه‌اي به عرفان و فلسفه نداشتند، نمي توانستند نظرات غيرسنتي محمد تقي و علي شريعتي را در مورد تعاليم اسلامي تحمل كنند و نيز نمي‌توانستند از عقايد سياسي و شيوه نامتعارف مبارزه آنان عليه حكومت پهلوي پشتيباني كنند و اين سرآغاز اتهاماتي شد كه بعدا گريبان علي شريعتي را هم گرفت. البته من مدعي نيستم كه همه آنچه درباره شريعتي گفته و نوشته شده از جنس همان كينه و بغضي است كه در دلهاي مخالفان پنهان شده بود، چرا كه شخصيتهاي ديگري هم وجود داشتند كه علي‌رغم همكاري و دوستي كه با آن مرحوم داشتند نقدهايي جدي بر آثارش وارد مي‌كردند، اما نقد منصفانه كجا و دشمني و كينه‌توزي آدمها كجا؟!

پس از انقلاب نيز عده‌اي از روحانيون بدون در نظر گرفتن شرايط زماني و مكاني دوران شاه، او را متهم به مخالفت با دستگاه روحانيت كردند. البته در ميان آنها افرادي هم بودند كه از شريعتي حمايت مي‌كردند و به او احترام مي گذاشتند. هرچند خودشان با واكنش و انتقاد روحانيون ديگر روبرو ‌شدند. انتقاداتي از جنس اينكه چرا دكتر مفتح زير تابوت شريعتي ايستاده است و چرا امام موسي صدر بر جنازه‌اش نماز خوانده و چرا شهيد بهشتي با حذف و سانسور كتابهاي شريعتي مخالفت كرده است؟! علاوه بر منتقدان روحاني، روشنفكراني هم كه سالها بخاطر منافع شخصي و سياسي از ديوار نام او بالا مي‌رفتند و برايش سينه مي‌زدند، اين سالها و مخصوصا از دوران اصلاحات، آرا و افكار شريعتي را شديدا مورد تاخت و تاز خود قرار دادند و البته از دايره نقد و انصاف هم گذشتند! او را مخالف دموكراسي، آزادي و حقوق زن و حتي پيرو ابوذر لقب دادند اما نفهميدند كه در دوران شريعتي اصلا، چيزي به نام آزادي، دموكراسي و حقوق بشر وجود نداشت كه او بخواهد مخالفش باشد!…

بدون شك شريعتي در بازگرداندن روحيه عدالتخواهي شيعه به جامعه، مخصوصا در بين دانشجويان نقشي اساسي داشت. او نقش تاريخي شيعه را در اعتراض به وضع موجود و نپذيرفتن سه‌گانه شوم «زر و زور و تزوير» به بهترين شكل ممكن احيا كرد. گفتمان شريعتي، بازگشت به خويشتن بود، او روشنفكران و دانشجويان را به اين راه دعوت و خود نيز مبارزه‌اي همه جانبه را با چندين نيروي مخالف آغاز كرد. «مبارزه‌اي در برابر ستايش ناسيوناليستهاي غيرمذهبي از ايران پيش از اسلام و عليه ماركسيسم و نيز ناداني، سطحي‌نگري و رياي روحانيون محافظه‌كار!»

قسمتي از خاطرات خواندني حيدر رحيم پور ازغدي (پدر حسن رحيم پور ازغدي):

«به مجردي كه خبر شهادت قطعي شد مرحوم حاجي سررشته دار به من تلفن زد كه بياييد مغازه كار مهمي داريم و چون رفتم هر دو را گريان ديدم… نخستين مساله نحوه خبر دادن شهادت دكتر به پدر و استاد (محمد تقي شريعتي) بود. اولين طرح اين شد كه استاد را از خانه‌اش خارج كنند تا از همه چيز بي‌خبر بماند… دوستان و كساني كه بيش از 50 نفر نبودند گرد ايشان را گرفتيم و تا آقا (آيت الله خامنه‌اي) از در وارد شد، با لحن دلنشين خود، بيتي از مرثيه حضرت علي اكبر را خواندند و با اين ذكر مصيبت، استاد را متوجه كردند. بلافاصله استاد فرياد زدند:«آقاي خامنه‌اي خبر مرگ علي را براي من آورده‌ايد؟ بالاخره او را كشتند؟» ناله و ضجه خانه را به لرزه درآورد و عقده‌هاي چند روزه دوستان و كسان در آن لحظه تركيد. استاد به من گفت پس براي اين بود كه شماها يك هفته مرا محبوس ساخته‌ايد… بنده به شكل معجزه‌آسايي موفق به درج اين تسليت در روزنامه شدم: «استاد محمد تقي شريعتي! سوگند به خدا بر اوجي كه گرفته‌اي غبطه مي‌خورم. شهادت فرزند تاريخ، دكتر علي شريعتي را به استاد، مراد، پير و پدر او تسليت مي‌گويم»

لينك مرتبط:

شريعتي و چهارتا آدم حسابي! (وبلاگ آب و آتش)